Historie Oud Hollands

De geschiedenis van Oud Hollands begint eigenlijk bij Van Gelder Zonen. Uit de historische gegevens van dit bedrijf is volgend gedichtje uit 1769 afkomstig, wat eigenlijk alles omvat:

Uit afgesleeten linnen doeken,
Hier op te koopen, daar te zoeken,
Gewasschen en tot pap gebragt,
Verschijnt papier, zo waard geagt.


Handgeschept papier

De charme van Oud Hollands ligt met name in de scheprand. De scheprand is afkomstig uit de tijd van het handgeschepte papier. Het schepraam en de deksel sloten nooit geheel op elkaar, daardoor vloeide de papierstof ertussen uit en ontstond de scheprand. Dit handgeschepte papier was over de hele wereld erg gewild en werd alleen door de Hollanders gemaakt. Generatie op generatie werd dit overgedragen. Er waren in die tijd dus echte scheppersfamilies.

De schepmachine, die hierna werd uitgevonden, verving de handschepper. In plaats van de man, zorgde nu de machine dat de papierstof op de zeef werd geschept; de scheprand bleef hiermee behouden.
Het vroegere noodzakelijk kwaad was toen al uitgegroeid tot een uniek en geliefd kenmerk van het Hollandse papier. En dat is het nu nog steeds.

Overigens wordt de scheprand tegenwoordig pas nádat het papier geproduceerd is machinaal aangebracht.


Hollander

De belangrijkste grondstof voor Oud Hollands waren in die tijd lompen, die gereinigd werden door middel van water. Water was en is tevens een belangrijke grondstof voor papier. Vandaar dat papierfabrieken bijna altijd in de buurt van water gevestigd zijn. Zoals op de Veluwe waar enkele honderden jaren geleden zeer veel papierfabrieken (molens) hebben gestaan. Tegenwoordig zijn daar nog maar enkele van over gebleven, waaronder Papierfabriek Schut.

In 1670 is door de Hollanders een maalwerktuig ontwikkeld die voor een sterk verbeterde maling van de vezelmassa zorgde. De Hollander bestaat uit een met metalen strippen (zgn. maalmessen) bezette cilinder, die bij het ronddraaien in de maalbak langs de bodem strijkt waarop eveneens maalmessen zijn aangebracht. De papierstof wordt tussen de messen doorgewalst en afhankelijk van de afstelling van de messen en de maalduur, krijgt de papierstof de gewenste maling.
Deze Hollander vond toepassing over de gehele wereld en wordt tegenwoordig nog steeds gebruikt, met name voor waardepapier.

Papierfabriek Schut had een aantal jaren geleden nog de Hollanders ten behoeve van de maling in gebruik. Vanwege efficiency zijn deze vervangen door refiners; een maalsysteem dat in bijna alle moderne papierfabrieken wordt gebruikt. Omdat hiermee de maling automatisch geregeld wordt, is dit een beter beheersbaar proces dan de hollandermaling.


Watermerken

Watermerken zijn kenmerkend voor Oud Hollands. Een watermerk was oorspronkelijk een reclamemiddel; iedere papiermaker had dan ook zijn eigen watermerk. Later gaf een watermerk (zoals pro patria, Nederlansche leeuw, etc.) bepaalde soorten en maten van het papier aan. Het wordt nog steeds gebruikt om een bepaalde waarborg (= veiligheid) aan het papier te geven, zoals bij diplomapapieren.


Gouden Eeuw

De relatie met de Gouden Eeuw en Oud Hollands is aanwezig en wel middels de uitvinding van de Hollander in 1670. Tevens zou je kunnen veronderstellen dat met de rol van de handel en de VOC de rol van papier in het algemeen een belangrijke rol gespeeld moet hebben. Bijvoorbeeld bij het schriftelijk vastleggen van de vracht.


Bijzondere afnemers

Het geschepte Hollandse papier heeft heel wat beroemde toepassingen en afnemers gehad. Enkele voorbeelden daarvan zijn: boeken van Victor Hugo, Guy de Maupassant, Molière, Rabelais en André Michel’s boek over Rembrandt.

Tot slot nog even een citaat uit de historische informatie van Van Gelder:

“ En dank hebben wij uit te brengen aan de mannen, die met hun kostelijk en onontbeerlijk product den alouden goeden naam van Nederland op ‘t gebied der papierindustrie tot ver over de grenzen hooghouden op een wijze, die eerbiedige bewondering afdwingt.”